Machiavelli wilde de koning overtuigen dat hij zijn macht het beste zou kunnen behouden door het gerechtelijke gebruik van geweld, door het respecteren van privé bezit en de tradities van zijn onderdanen. Ook zou hij zijn macht het beste kunnen behouden door het promoten van materiele welvaart.

Machiavelli stelde dat het politieke leven niet kon worden beheerst door een eenzijdige blik van morele en religieuze absoluten, en dat de koning soms geëxcuseerd kan worden voor het doen van gewelddadige handelingen en bedrog welke ethisch gezien niet verdedigbaar zouden zijn in het privé-leven.

Tijdens de Renaissance was Italië het toneel van intense politieke conflicten waarin de dominerende stadstaten van Florence, Milaan, Venetië, Napels, plus het pausdom, Frankrijk, Spanje en het Heilige Romeinse Rijk waren verwikkeld.

Elke stad probeerde zichzelf te beschermen d.m.v. het uitspelen van de sterkste macht tegen elkaar. Het resultaat was massale politieke  intriges,  afpersing en geweld.

‘De Heerser’ werd geschreven tegen deze achtergrond en in zijn besluit van dit boek voegde Machiavelli een hartstochtelijke roep voor Italiaanse eenheid en een eind aan buitenlandse bemoeienis toe.

Machiavelli’s andere belangrijke werk, ‘Verhandelingen op de Eerste Tien Boeken van Titus Livius’ (Discorsi sopra la Prima Deca di Tito Livio) geschreven tussen 1513 en 1521, was voornamelijk over ‘republieken’, gedefinieerd als staten beheerst door een politiek actieve burgerij. In ‘Verhandelingen’ benadrukte hij dat een republiek de geest van vaderlandse liefde en burgerlijke deugdzaamheid moet koesteren om te overleven. Machiavelli beargumenteerde dat een republiek sterker zou worden door de conflicten meegebracht door open politieke participatie en debat.

Gedeeltelijk door Machiavelli’s pragmatische kijk op de relatie tussen ethiek en politiek werd hij alom verkeerd uitgelegd. De adjectieve ‘Machiavelist’ is een pejoratief geworden, gebruikt om een politicus te beschrijven die anderen manipuleert op een opportunistische en misleidende manier.